Bir Tarih Felsefesinin İlmi Esasları

Tarihi olusturan hadiseler muhtelif sebepler altinda dogar. Bunlarin bir kismi daimidir: Toprak, iklim, irk gibi; bir kismi arizidir: Dinler, istilâlar gibi. Tarihte en büyük zorluklardan biri etrafimizi saran, gördügümüz bir halin görmedigimiz uzak bir mazinin dogurdugu bir hal olmasidir. Hadiseleri iyice anlamak için geçmisteki sebeplerine dogru uzun uzadiya çikmak lazim­dir. Bir ilmin umumi prensipleri, o ilmin felsefesini teskil eder. Bu ilim degistikçe felsefesi de degisir. Târih de bu umumi kanunun hükümlerine tâbidir. Bu ilme dayanak olan fikirlerin çogu, zamanla kiymetlerini kaybettiklerinden, eski fikir esaslari yerine, yenileri ko­nulmaya çalisilmaktadir. Târihin felsefesi, kâinata dâir umumi bir felsefenin bir bâbi oldugundan, ilmî ilerlemelerin bir düstûr hâline koymaya müsait bulundugu yeni telakkîlerden bazilarini düsünmek mecburiyeti hissolunmustur.