Ferhenga Zanistên Civakî

Ferhenga Zanistên Civakî-Doç. Dr. Abdullah Kıran

Ez dizanim ku em karekî gelekî zor, zehmet û tevlihev li ser milê xwe danî. Ev kar, ku me dest bi wî kir, ne karek e ku ji aliyê kesekî yan çend kesan ve were kirin. Ev karek wisa ye ku di şertên normal de diviya ji aliyê dezgeh û avahiyên zimanî ve bihata kirin; dezgehên ku piştgiriya dewletê û gelê li pişt wan be. Mixabin, hîn dezgehên me yên bi vî awayî tunine; yên ku hene jî gelekî qels in û bi şertên gelekî kêm fedekariyên mezin dikin. Eger em li benda wan mabûna, ev xebat wê bi salan bi derengî biketa. Ji ber vê yekê, diviya hinekan ji me dest bavêta vî karî. Bi taybetî piştî ku li hin unîversîteyan beşên Kurdî (lîsans û lîsansa bilind) vebûn, hewcedariya termînolojiya Kurdî hîn zêdetir xwe nîşan da. Zimanek ku heta duh qedexe bû, êdî diviya bi wî tezên lîsansa bilind û doktorayê bên nivîsandin; xebat û lêkolînên akademîk pê bên kirin. Rast e, zimanê Kurdî gelekî dewlemend e. Heta Şoreşa Hunerweriyê (endustrî), belkî heta destpêka sedsala bîstan, zimanê me bi hêz û berfireh bû. Têgehnasiya edebî, cotkarî û heywankariyê ya Kurdî, ji gelek zimanên din ne kêmtir bû. Lê têgehnasiya zanistî û akademîk, ya bi taybetî di warê zanistên civakî de, ya hema tunebû yan jî gelekî li paş mabû. Eger di zimanê Kurdî de hînkarî û perwerdehî bi awayekî domdar hebûya, ev valahî wê zû hatiba dagirtin. Lê ji ber nebûna vê şertê, ev kêmahî heta îro maye û barê wê li ser piştê kesên taybet ket. Ez bi xwe gelek caran li ser dagirtina vê valahiyê bi kesên ku di warê zimanê Kurdî de dixebitin re şêwirî me. Hemû me dezgehên me yên heyî destnîşan kirin, lê rastiya rewşa wan li ber çavan e. Di şertên ku ew nikarin vî karî bikin de, kar bi bêhtîyarî li ser piştê kesan dimîne. Ev pirs, ku “kî wê vî karî bike?”, bi demek dirêj serê min êşand. Di vê navberê de, gelek nas û xas, bi taybetî ji aliyê kesên akademîk ve, min han dan ku ez vî karî bikim. Her weha, hin dostên ji TRT6, Ajansa Anadoluyê, kovar û rojnameyan, carinan ji min re xwestin ku li ser têgehên zanistî bîr û raya xwe bidim. Di dawiyê de, min fêm kir ku ev bar bi rastî li ser milê min maye. Min got, gelo ez nikarim bi alîkariya çend heval û akademîsyen, ku li unîversîteyên cuda dixebitin, ev xebat pêk bînim? Lê şertên jiyanê û karê rê nadan ku em heftê du-sê rojan bi hev re bixebitin. Ji ber vê yekê, ev rê jî bi temamî neçû ser rê. Li vir, gotinên Celadet Alî Bedirxan di hejmara yekem ya Hawarê de, min gelekî han dan û riya min ronî kir:

“Ez ko Kurd û Kurdmancziman im, bi zimanê xwe rind dizanim û min ew bi heft-heşt zimanên din daniye ber hev...”
(Hawar, Hej. 1, 15 Gulan 1932)

Ev gotinên mezin tirsa min ji navê hilanîn. Min got:
“Ez ku Kurd im, bi zimanê xwe baş dizanim, bi çend zimanên din re wî rûbirû kirim, ji bîst salan zêdetir e ku bi Kurdî dinivîsim û di warên felsefe, dîrok, siyasetzanî û zimannasiyê de hînkarî dîtiye, dikarim di warê zanistên civakî de ferhengeke têgehnasiyê amade bikim.” Bi vî awayî, min dest bi xebatê kir.

---

Rê û Rêgeha Me

Her ziman xwe nû dike. Lê ji ber ku zimanê Kurdî di qada dewlet û desthilatiyê de bi şertên bikaranînê nehat parastin, di warê têgehnasiya hemdem de pir li paş ma. Divê ev valahî were dagirtin. Ji bo vê yekê du rê hene:

1. Peyv û têgehên ku bi şêwazekî gerdûnî têne bikaranîn bi awayekî hêsan werin girtin.
2. Peyv û têgehên nû ji axa zimanê Kurdî ve werin afirandin.

Hin têgeh hene ku li hemû zimanên dinyayê bi heman teşeyê hene, û şert nîne ku li şûna wan gotinên nû çêbikin. Lê hin gotin hene ku bi aheng, sewt û wateya Kurdî li hev nayên; bi zimanê me re xerîb in, ji dûrî ve xwe diyar dikin. Ji ber vê yekê, divê peyvan ji axa Kurdî, ji baxçeya zimanê Kurdî werin birrîn. Peyvên ku li bedena Kurdî xweş rûdin, bîhn û tîna Kurdî ji wan tê. Di vê xebatê de:

• Me peyvên ji zimanên din bi rêz xebitandin
• Me peyv û têgehên nû afirandin

Rast e, berpirsiyariya çêkirina peyvên nû giran e. Hema bêje her têgeh, bi rojan hat nîqaş kirin; li dersgehên lîsansa bilind, bi beşdariya 60–70 xwendekaran, hatin devjenîkirin. Bêguman, xêr û gunehê van peyvan bi piranî li ser milê min e. Tu karekî bêşaşî tune ye. Helbet şaşî û kêmahî jî wê hebin. Lê pesin, şanazî, serketin û serbilindî, hemû para gelê Kurd e.   Ji bo hemû berhemên Nûbihar Yayınları vir bitikînin Ji bo hemû berhemên Abdullah Kıran vir bitikînin